Hoe kunnen we het veen vernatten én tegelijkertijd nieuwe, waardevolle producten van het land halen? Daar vertelde Petra Boorsma, directeur Biosintrum te Oosterwolde over tijdens de Fietsbijeenkomst van Akkrumer Goedland voor organisaties en ondernemers in en rondom Akkrum op 1 september jl.
In samenwerking met groene opleidingen wordt bij het Biosintrum gewerkt aan kennisontwikkeling en nieuwe toepassingen voor een toekomstbestendig veengebied.
Een van de veelbelovende gewassen die daarbij wordt onderzocht, is de lisdodde. Op z’n Frysk zeggen wij: tuorrebout, doerebout (of doerbol) of bollepyst. Het is maar net in welk deel van Fryslân je bent opgegroeid.
In 2023 werd gestart met de teelt. De eerste resultaten waren veelbelovend, maar de aanpak bleek ook kostbaar. Bovendien hadden ganzen in de winter een groot deel van de oogst opgegeten. Toen het budget beperkt raakte, ontstond de noodzaak om het anders aan te pakken: eenvoudiger, slimmer en vooral veel goedkoper.
Die oplossing bleek verrassend eenvoudig. In plaats van kostbare machines werd de lisdodde met een brandweerspuit ingezaaid. Daarmee daalden de kosten van zo’n € 20.000 naar slechts € 60 per hectare. Veenvernatter Aen Age Jongbloed paste deze methode toe op het perceel ‘De Oude IJsbaan’ in Akkrum. Met succes: de lisdodde groeide er uitstekend.
Ook in 2024 ging hij verder met de teelt. De ervaringen uit het voorgaande jaar vormden een goede basis en inmiddels wordt ieder jaar gekeken hoe het drogen en verwerken verder kan worden geoptimaliseerd en hoe de productie kan worden verhoogd.
De ontwikkeling gaat inmiddels verder dan alleen het telen van lisdodde. Dit jaar is het gelukt om met het geoogste materiaal maar liefst 50 gevels te isoleren. Daarmee krijgt een gewas dat uitstekend gedijt in een vernatte omgeving een concrete toepassing in de bouw.
Lisdoddemateriaal is al een gecertificeerd bouwproduct is. De stengels en bladeren van de plant kunnen worden verwerkt tot isolatiemateriaal. Daarmee wordt lisdodde niet alleen een gewas dat past bij de transitie van het veen, maar ook een grondstof voor de circulaire bouw.
De grootste uitdaging ligt op dit moment bij het drogen. Vooral de winteroogst is vaak nat en vraagt om een efficiënte manier van drogen voordat de juiste vezels uit het materiaal kunnen worden gehaald. Daar wordt momenteel volop aan gewerkt.
Bij circulair werken gaat het niet alleen om het benutten van het hoofdproduct. Ook wordt gekeken wat er kan worden gedaan met de delen van de plant die niet geschikt zijn voor toepassing in gebouwen.
Zo krijgt ook de karakteristieke pluis van de lisdodde een nieuwe bestemming. Het zachte materiaal wordt momenteel onderzocht en gebruikt als natuurlijke vulling, bijvoorbeeld voor de binnenvoering van jassen en slaapzakken.
En dat is precies wat lisdodde zo interessant maakt: vrijwel ieder onderdeel van de plant biedt mogelijkheden voor een nieuwe toepassing.
De natuur helpt bovendien een handje. Eén lisdodde kan maar liefst 300.000 zaadjes produceren. Een deel daarvan komt opnieuw in het gebied terecht, waardoor de plant zich op natuurlijke wijze kan vermeerderen en er steeds opnieuw grondstof beschikbaar komt.
De aandacht verschuift daardoor steeds meer van alleen de teelt naar de verwerking van lisdodde. Hoe oogst je efficiënt? Hoe droog je het materiaal? Hoe haal je de juiste vezels eruit? En hoe benut je ook de reststromen optimaal?
Op de Hegewarren wordt inmiddels veel kennis en ervaring opgebouwd. Ook lisdodde uit andere delen van Nederland wordt hier verwerkt. Zo ontstaat stap voor stap een plek waar praktijk, onderzoek en ondernemerschap samenkomen.
Wat begon als een experiment met een natte-voedselarme bodem en een relatief onbekend gewas, ontwikkelt zich daarmee tot een interessante keten: van vernatten van het veen naar lokale grondstof, van plant naar bouwmateriaal en van reststroom naar nieuwe toepassing.
De lisdodde laat zien dat natuurherstel en economische waarde elkaar niet in de weg hoeven te zitten. Juist door anders naar het landschap én naar grondstoffen te kijken, ontstaan nieuwe mogelijkheden voor de toekomst.
Het Biosintrum, Stichting Veen Innovatie Polder Hegewarren, Maatschap Jongbloed, Studio Tjeerd Veenhoven, Bouwgroep Dijkstra Draisma en de Provincie Fryslân bouwen gezamenlijk aan een circulaire, regionale keten voor lisdodde.