Veerkrachtig Watersysteem

Figuur 1. Veengebieden in Fryslân. Links (a): Veenbodems in Fryslân gedifferentieerd naar type veen. Rechts (b): hoogtekaart van het Friese veengebied in stappen van 1 meter. 

De belangrijkste opgaven die in het “lage midden” van Friesland samenkomen zijn: 

1. Het zorgen voor een duurzame zoetwaterbalans, dat een omslag maakt van water afvoer naar water vasthouden
2. Beter omgaan met extreme weersomstandigheden (langere droge perioden en veel water in korte tijd)
3. Minder afhankelijk zijn van de beschikbaarheid van IJsselmeer water
4. Co2 uitstoot en bodemdaling stoppen
5. Verzilting van grondwaterstromen tegengaan
6. Waterkwaliteit verbeteren
7. Kwaliteit van natuurgebieden verbeteren en biodiversiteitsverlies beperken 

Huidige situatie Fryslân

In Fryslân wordt jaarlijks 1200-1500 miljoen m3 water uitgeslagen (vooral in de herfst en winter) en wordt jaarlijks  250-350 miljoen m3 aangevoerd uit het IJsselmeer (vooral in het voorjaar en de zomer) Waterskip Fryslân (website https://www.wetterskipfryslan.nl/over-ons/wie-zijn-wij/Feiten-en-cijfers 6 januari 2026) 

De oppervlakte aan landbouwgrond die beregend is de afgelopen jaren sterk toegenomen ( figuur 2).

Uit berekeningen van Deltares blijkt dat er een verdere toename zal plaatsvinden van 60% als er geen wettelijke restricties komen. 

In Nederland was in de jaren negentig de droogte schade < €200 miljoen/jaar. In 2018 (een heel droog jaar) was dat € 800 miljoen – € 1 miljard.

Zonder wateraanvoer zal de droogteschade voor de landbouw aanzienlijk toenemen. Naar schatting van het  Planbureau voor de leefomgeving zal de schade verdubbelen richting 2050.  

De kosten om het waterwaterschapslasten zullen aanzienlijk hoger worden om het watersysteem in de provincie op orde te houden, tegengaan verzilting, doorspoelen en afgesproken waterstanden, spuien d.m.v. gemalen, het realiseren van gunstige condities voor grondwaterwinning en natuurgebieden  

Huidige situatie (figuur 3)

Figuur 3 Gemiddelde Laagste Grondwaterstand. ( GLG ) in de huidige situatie in de Friese veengebieden.

Toekomst

Hendriks et al., 2025 (Deltares scenariostudie) hebben voor Fryslân drie toekomst scenario’s doorgerekend. De scenario’s met een horizon tot 2050 zijn: 

Doorgaan met huidig waterbeheer en -beleid: grondwaterstanden dalen, bodem daalt en veen verdwijnt ( figuur 4a, 4b en 4c geven respectievelijk de veentypen in het veengebied, de maaiveldhoogte en de Gemiddelde laagste grondwaterstand).

Water en bodem leidend: grondwaterstanden stijgen, veen wordt vernat en bodemdaling wordt tegengegaan. ( figuur 4d, 4e en 4f geven respectievelijk de veentypen in het veengebied, de maaiveld hoogte en de Gemiddelde laagste grondwaterstand).

Water en bodem leidend inclusief waterretentie gebieden. De diepste polders worden aangewezen als retentie gebied ( figuur 4g, 4h en 4i geven respectievelijk de veentypen in het veengebied, de maaiveldhoogte en de Gemiddelde laagste grondwaterstand).

Met het huidige beheer en beleid dalen de grondwaterstanden, daalt de bodem en verdwijnt het veen. ( bovenste drie figuren) 

In de toekomstscenario’s wordt beschreven dat de leveringszekerheid van het IJsselmeer zal verminderen, omdat de aanvoer vanuit de Rijn vooral in de droge perioden minder zal zijn. 

Als we doorgaan met het huidige beleid zal door klimaatverandering meer water moeten worden uitgeslagen in de herfst, winter en vroege voorjaar. In de zomer zal de wateraanvoer steeds groter moeten worden, om te voldoen aan de watervraag voor vooral de landbouw en het doorspoelen om verzilting tegen te gaan en de waterkwaliteit op peil te houden. 

Waarom is actie urgent.

De bodemdaling blijft doorgaan, wat leidt tot zeer hoge kosten aan infrastructuur en woningen. De CO2 uitstoot gaat door. Het watersysteembeheer in Fryslân wordt heel erg duur. Het is niet of, maar wanneer er ernstige incidenten met wateroverlast en/of droogte plaatsvinden. De kwaliteit van de Natura 2000 gebieden zal verder achteruit gaan. De EU en nationale wet-en regelgeving (KRW, Natura 2000 en stikstofreductie) zal niet worden gehaald.

Water vasthouden kan ook worden gecombineerd met een productiefunctie in veengebieden Het huidige landbouwsysteem met veel veeteelt is in delen van  het Fryse veenweidegebied onder de nieuwe omstandigheden waarschijnlijk niet meer mogelijk. Een alternatief systeem is zeker mogelijk. Natte landbouw (paludicultuur) kan onder natte omstandigheden, met de verbouw van producten die kunnen worden gebruikt worden in bv de woningbouw .

Hierbij kan gestart worden op die plekken die het moeilijkst en duurst in stand worden gehouden voor landbouw. Vaak de laagste delen in het landschap. In deze gebieden kan water worden vastgehouden en kunnen piekafvoeren worden geborgen. (Paludicultuur gewassen kunnen ook in de zomer (tijdelijk) onder water staan, zonder dat dit het gewas aantast.) 

Achtergrond

D.Hendriks, C.van Strien, S.van Dill, B. Rijken, D. Verstand, M.Ravesloot, M. van Alphen (2025) Verkenning toekomstbeelden op het gebied van klimaat en waterbeheer voor Fryslan Klimaat en waterrobuust Laag- Nederland in 2050 en daarna. Rapport, Deltares, Wageniningen W&R, KWR

Website geraadpleegd januari 2026 Visie Fryslan klimaatbestendig 2050+, 2023